Recenzenci:

prof. dr hab. n. med. Tomasz Grodzicki, Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie

dr hab. Zenon Gajdzica, prof. nadzw. Uniwersytetu Śląskiego, Wyższej Szkoły Humanitas w Sosnowcu

Redaktor prowadzący: Alicja Stolarczyk

Redakcja: Alicja Stolarczyk, Anna Janowicz, Ewa Paterak-Kubik

Korekta: Anna Korejwo

Projekt okładki: Jacek Rembowski

Fotografie: Szymon Brzóska

Copyright 2011 © by Fundacja Lubię Pomagać

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Książka ani jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Fundacji Lubię Pomagać.

Treść niniejszej publikacji ma charakter informacyjny. Nie zastępuje konsultacji z lekarzem i nie może być podstawą do stosowania jakichkolwiek środków farmakologicznych ani form terapii. Zawsze należy skonsultować się z lekarzem.

Fundacja Lubię Pomagać

KRS 0000 371 095

80-208 Gdańsk, ul. Chodowieckiego 10

tel./faks (+48) 58 343 80 80

e-mail: fundacja@lubiepomagac.pl

www.lubiepomagac.pl

Gdańsk 2011

Wydanie II, zmienione i rozszerzone

ISBN 978–83–932460–0–7

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl

Spis autorów

Redaktorzy

dr psych. Piotr Krakowiak, Hospicjum im. E. Dutkiewicza SAC i Fundacja Hospicyjna w Gdańsku

dr n. med. Dominik Krzyżanowski, mgr piel., Zakład Medycznych Nauk Społecznych Katedry Zdrowia Publicznego Akademii Medycznej we Wrocławiu, Instytut Pielęgniarstwa Państwowej Medycznej Wyższej Szkoły Zawodowej w Opolu

dr n. med. Aleksandra Modlińska, Zakład Medycyny Paliatywnej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

Recenzenci

prof. dr hab. n. med. Tomasz Grodzicki, Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie

dr hab. Zenon Gajdzica, prof. nadzw. Uniwersytetu Śląskiego, Wyższej Szkoły Humanitas w Sosnowcu

Autorzy wstępów

prof. dr hab. Piotr Błędowski, prezes Polskiego Towarzystwa Gerontologicznego

dr n. med. Aleksandra Modlińska, Zakład Medycyny Paliatywnej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

dr Elżbieta Szwałkiewicz, Konsultant Krajowy w Dziedzinie Pielęgniarstwa Przewlekle Chorych i Niepełnosprawnych

Autorzy

prof. dr hab. n. med. Wojciech Bogusławski, Zakład Gerontologii Społecznej i Klinicznej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

dr hab. Barbara Kromolicka, prof. US, Zakład Pedagogiki Społecznej Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu Szczecińskiego

dr hab. n. med. Andrzej M. Fal, prof. AM, Katedra Zdrowia Publicznego Akademii Medycznej we Wrocławiu

dr hab. n. med. Monika Lichodziejewska-Niemierko, prof. GUMed, Zakład Medycyny Paliatywnej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

dr n. med. Anna Borkowska, Klinika Pediatrii, Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

dr n. med. Tomasz Buss, Zakład Medycyny Paliatywnej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

dr n. med. Damps-Konstańska, Klinika Alergologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

dr n. med. Rita Hansdorfer-Korzon, Zakład Fizjoterapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

dr n. med. Anna Korzon-Burakowska, Klinika Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

dr psych. Piotr Krakowiak, Hospicjum im. E. Dutkiewicza SAC i Fundacja Hospicyjna w Gdańsku

dr n. med. Dominik Krzyżanowski, mgr piel., Zakład Medycznych Nauk Społecznych Katedry Zdrowia Publicznego Akademii Medycznej we Wrocławiu, Instytut Pielęgniarstwa Państwowej Medycznej Wyższej Szkoły Zawodowej w Opolu

dr n. med. Aleksandra Modlińska, Zakład Medycyny Paliatywnej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

dr psych. Maria Rogiewicz, superwizor Sekcji Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej w Warszawie

dr n. med. Anna Skalska, Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie

dr n. med. Piotr Sobański, II Katedra Kardiologii CM w Bydgoszczy Uniwersytetu Mikołaja Kopernika

dr Elżbieta Szwałkiewicz, Konsultant Krajowy w Dziedzinie Pielęgniarstwa Przewlekle Chorych i Niepełnosprawnych

dr n. med. Agnieszka Szlagatys-Sidorkiewicz, Klinika Pediatrii, Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

lek. Joanna Drat-Gzubicka, Hospicjum ZNMP w Chojnicach, Oddział Neurologii Szpitala Specjalistycznego w Chojnicach

mgr Paweł Bednarski, Zakład Fizjoterapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

mgr Agnieszka Drozd, Zakład Fizjoterapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

mgr piel. Magdalena Gawrońska, Hospicjum św. Józefa w Sopocie

mgr Wojciech Jabłoński, Zakład Fizjoterapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

mgr Katarzyna Kaliszewska, Fundacja TZMO SA Razem zmieniamy świat

mgr Przemysław Krajka, Zakład Fizjoterapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

mgr Maja Nowacka-Kłos, Zakład Fizjoterapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

mgr psych. Agnieszka Paczkowska, Hospicjum im. E. Dutkiewicza SAC i Fundacja Hospicyjna w Gdańsku

mgr Iga Pawłowska, Katedra i Zakład Farmakologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

mgr Rafał Studnicki, Zakład Fizjoterapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

mgr Karolina Studzińska, Zakład Fizjoterapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

mgr piel. Ewa Śniechowska-Krzyżanowska, Konwent OO. Bonifratrów, Hospicjum Ojców Bonifratrów NZOZ we Wrocławiu

mgr Jolanta Szamotulska, Zakład Fizjoterapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

mgr piel. Sabina Tęcza, Uniwersyteckie Centrum Kliniczne Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

mgr Damian Wnuk, Zakład Fizjoterapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

mgr Wojciech Zaręba, Zakład Fizjoterapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

mgr Joanna Żuralska, Zakład Fizjoterapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

lic. Ewa Starkel, Hospicjum im. E. Dutkiewicza SAC w Gdańsku

Słowo wstępne

Piotr Błędowski

Wprawdzie choroby przewlekłe dotykają osób we wszystkich grupach wiekowych, ale stosunkowo najczęściej ujawniają się wśród ludzi starszych. W tej właśnie grupie częściej niż w innych obserwuje się zjawisko wielochorobowości, także w odniesieniu do chorób przewlekłych. Wprawdzie stan zdrowia starszych pacjentów zmusza niekiedy do ich hospitalizacji, ale najczęściej pozostają oni w domu. Rodzi to potrzebę zapewnienia pacjentom należytej opieki. Zadanie to spoczywa nie tylko na środowiskowych służbach ochrony zdrowia, ale – w największym stopniu – na rodzinie osoby chorej i jej najbliższym środowisku.

Niewątpliwie, w zdecydowanej większości przypadków otoczenie osoby przewlekle chorej jest gotowe otoczyć ją troskliwą opieką. Często jednak jakość tej opieki pozostawia wiele do życzenia, gdyż nieformalni opiekunowie nie są dostatecznie dobrze przygotowani do pełnienia swoich funkcji. Należy zatem przyklasnąć inicjatywie Autorów niniejszej publikacji, którzy podjęli wysiłek przygotowania poradnika dla członków rodziny osoby chorej i innych opiekunów. Pomysł jest tym bardziej wartościowy, że z roku na rok wzrasta w Polsce liczba osób w wieku podeszłym, a w konsekwencji zwiększa się liczba osób cierpiących na choroby przewlekłe. Dobre przygotowanie opiekunów z pewnością okaże się pomocne do zapewnienia godnych warunków egzystencji osób przewlekle chorych. Niejednokrotnie, dzięki lepszemu przygotowaniu opiekunów, okaże się, że możliwa będzie wcześniejsza interwencja lekarska, codzienna opieka będzie udzielana w bardziej profesjonalny sposób, a przede wszystkim – zwiększy się poczucie bezpieczeństwa przewlekle chorych pacjentów.

Poradnik adresowany jest do opiekunów nieformalnych – przede wszystkim członków rodziny i wolontariuszy. Może przy tym powstać całkowicie błędne wrażenie, że „opiekun nieformalny” jest mniej ważny od „formalnego” – pracownika ochrony zdrowia. Nie umniejszając znaczenia, kompetencji i doświadczenia pracowników systemu ochrony zdrowia, trzeba podkreślić rolę ochotników zapewniających pomoc i opiekę osobom przewlekle chorym. Jest to szczególnie istotne w przypadku starszych pacjentów, których sprawność częściej podlega rozmaitym ograniczeniom, prowadząc do mniejszej samodzielności.

Zakres wiadomości, które Czytelnik znajdzie w niniejszym poradniku jest na tyle szeroki, że można mówić o wszechstronnym wsparciu opiekunów domowych. Bardzo ważna jest idea, która przyświeca Autorom książki: choć na pierwszym planie znajduje się możliwie najlepsze zaspokojenie potrzeb chorego, to dzięki wiadomościom zawartym w tej publikacji łatwiejsze stanie się samo zapewnienie opieki, a w konsekwencji poprawi się jakość życia i samego chorego, i jego opiekuna.

Jestem przekonany, że dzięki wiedzy, jaką dostarcza nam niniejsza publikacja, opieka nad przewlekle chorym w domu stanie się nieco łatwiejsza, a zarazem bardziej skuteczna. Liczę również na to, że wyposażenie opiekunów w przydatną dla nich wiedzę będzie sprzyjało zwiększeniu liczby wolontariuszy. W ich szeregach jest także miejsce dla osób starszych, których doświadczenie życiowe może okazać się niezwykle przydatne w organizacji i udzielaniu opieki chorym w ich domach.

Słowo wstępne

Elżbieta Szwałkiewicz

Ryzyko utraty zdrowia, sprawności i samodzielności jest powszechne i dotyczy wszystkich ludzi. Każdy człowiek, zdrowy czy chory, ma dwie możliwości zaspokajania swoich potrzeb. Albo przez aktywność własną, albo przez aktywność innych ludzi, której efektywność zależy od wiedzy i umiejętności. System ochrony zdrowia i postęp naukowy w medycynie wpływa na wydłużanie trwania życia. Konsekwencją jest wzrost zagrożenia chorobami przewlekłymi wraz z konsekwencją konieczności zapewnienia rozszerzonej opieki tej grupie osób. Jak wynika z badań statystycznych, ponad 1/3 dorosłych Polaków (13,9 mln osób) deklaruje występowanie długotrwałych problemów zdrowotnych, trwających co najmniej 6 miesięcy, przy czym częstość występowania chorób przewlekłych rośnie wraz z wiekiem, a w podeszłym wieku obserwuje się zjawisko wielochorobowości. Społeczna skala związanych z tym problemów i niewydolność naszego systemu wsparcia społecznego powodują, że priorytetem staje się opieka domowa. Polski system ochrony zdrowia koncentruje się na ratowaniu życia, diagnozie i leczeniu, ale niestety najczęściej w całkowitym oderwaniu od rzeczywistego losu uratowanego człowieka i jego rodziny. Osoba, której stan zdrowia uznano za stabilny, ale nadal obłożnie chora, zupełnie nieprzygotowana do życia z chorobą i niepełnosprawnością, jest wypisywana ze szpitala do domu pod opiekę rodziny nieświadomej trudności i zagrożeń związanych ze sprawowaniem opieki. Wielokrotnie obserwowałam powroty tych chorych do szpitala z poważnymi powikłaniami, będącymi skutkami zaniedbań pielęgnacyjnych, wynikających z braku wiedzy, warunków, pieniędzy i małej wydolności opiekuńczej rodziny. Pacjenci cierpieli zarówno fizycznie jak i psychicznie z powodu odleżyn, bolesnych przykurczy stawów, zapaleń płuc i dróg moczowych – do których często dochodzi u chorych długotrwale unieruchomionych.

W ten życiowy scenariusz doskonale wpisuje się książka – Przewlekle chory w domu. Autorzy wprowadzają nas w świat chorób przewlekłych, ich skutków ograniczających funkcjonowanie człowieka i złożonych problemów pielęgnacyjnych. Książka jest wartościowym kompendium wiedzy, przedstawiającym zależności między stanem zdrowia człowieka, a czynnikami środowiskowymi i indywidualnymi wyrażanymi w podstawowej pielęgnacji. Jest rodzajem poradnika jak postępować z osobą przewlekle chorą, niepełnosprawną i niesamodzielną. Dzięki tej lekturze zdobywamy wiedzę, która jest niezwykle przydatna dla osób chorych i ich opiekunów.

Książkę tę polecam wszystkim, którzy chcą wiedzieć jak żyć ze swą chorobą, jak sobie radzić z codziennymi wyzwaniami w zakresie samoopieki, na co zwracać szczególną uwagę, by nie niweczyć efektów leczenia, jak zapobiegać skutkom długotrwałej choroby, ograniczającej lub uniemożliwiającej samodzielne funkcjonowanie. Polecam ją także opiekunom rodzinnym, którzy borykają się z chorobą i niesamodzielnością swych bliskich.

Wprowadzenie

Aleksandra Modlińska

Postęp w rozwoju nauk biologicznych, nowe metody profilaktyki i leczenia oraz poprawa warunków życia prowadzą do wydłużania się długości życia człowieka. Ludzie żyją dłużej, co wiąże się nie tylko z istotnymi problemami społeczno-demograficznymi, ale i rosnącą liczbą przewlekle chorych. Choć większość z nas chce żyć dłużej, to każdy jak najdłużej pragnie zachować zdrowie i sprawność. Tymczasem coraz więcej ludzi wymaga opieki, a coraz mniej jest tych, którzy są w stanie ją zapewnić. Sytuacja przewlekle chorych stanowi wyzwanie dla polityki społecznej i zdrowotnej państw, przede wszystkim zaś dla rodzin i opiekunów chorych. Współczesne systemy ochrony zdrowia (w tym w znacznym stopniu Narodowy Fundusz Zdrowia) koncentrują się na działaniach prowadzących do odzyskania pełnego zdrowia – wyleczenia z choroby. Niewiele jest miejsca w planach finansowych dla przewlekle chorych osób. W większości przypadków ciężar często długotrwałej opieki spoczywa na najbliższych. Poza wpływem na sprawność fizyczną, aktywność życiową czy wygląd zewnętrzny człowieka przewlekła choroba istotnie wpływa na stan psychicznyi sferę duchową człowieka. Zmienia funkcjonowanie w rodzinie i społeczeństwie, hierarchię wartości oraz życie towarzyskie zarówno chorego, jak i jego najbliższych.

W 2004 roku na świecie zmarło około 58,8 mln ludzi. Większość z nich to osoby po 60. roku życia. Przyczyną 60% tych zgonów są schorzenia przewlekłe, takie jak choroby serca, udary mózgu, nowotwory, przewlekłe choroby układu oddechowego i cukrzyca. W 2005 roku z powodu chorób przewlekłych zmarło 35 mln ludzi. Połowa z nich nie ukończyła 70. roku życia, 80% zgonów z powodu chorób przewlekłych następuje w krajach nisko lub średnio rozwiniętych.

Z powodu chorób przewlekłych cierpią w równym stopniu kobiety, jaki i mężczyźni Początki wielu z tych schorzeń pojawiają się już około 40. roku życia. W populacji 65-latków liczba przewlekle chorych jest według niektórych danych nawet 15-krotnie wyższa niż w przypadku osób w 45. roku życia. Z powodu chorób układu sercowo-naczyniowego czy stawów cierpi większość osób w wieku emerytalnym.

Oceny skali problemu w Polsce można dokonać między innymi na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) oraz informacji pozyskiwanych pośrednio. Badania GUS dotyczące stanu zdrowia Polaków prowadzone są w ramach:

• Badania stanu zdrowia ludności Polski (regularnie, ostatnio w 1996 roku i 2004 roku),

• EHIS (Europejskie Ankietowe Badanie Zdrowia) – przeprowadzone na przełomie listopada i grudnia 2009 roku,

• EU-SILC (Europejskie Badanie Warunków Życia Ludności) – corocznie od 1995 roku.

Pośrednio na stopień zjawiska wskazuje liczba pacjentów poradni specjalistycznych, poradni zdrowia psychicznego, pensjonariuszy domów pomocy społecznej, hospicjów, zakładów opiekuńczo-leczniczych i innych placówek opiekuńczych. Źródło informacji stanowią też dane: o przyczynach zgonów według Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD-10), o powodach długotrwałych hospitalizacji czy ponoszonych przez państwo kosztach refundacji leków i środków pielęgnacyjnych, na przykład pieluchomajtek.

W momencie przejścia na emeryturę 9 na 10 Polaków cierpi na przewlekłą chorobę (GUS). W społeczeństwach rośnie, co prawda, świadomość, że się starzeją, i tego, że coraz więcej ludzi wymagać będzie wsparcia, nie jest ona jednak jeszcze powszechna. W przypadku niewdrożenia działań zapobiegawczych i naprawczych choroby przewlekłe staną się do roku 2020 największym wyzwaniem ekonomicznym dla systemów opieki zdrowotnej. Ocenia się na przykład, że nawet w przypadku chorych na cukrzycę koszty opieki medycznej są 3-krotnie wyższe niż dla osób nieobciążonych chorobą. W przypadku chorych niesprawnych czy obłożnie chorych wydatki są prawdopodobnie kilkakrotnie wyższe. Koszty generowane są przez koszty licznych hospitalizacji, badań diagnostycznych, leków. Budżet rodziny uszczuplają długotrwałe zwolnienia lekarskie, przejście na rentę czy nawet konieczność utrzymywania się wyłącznie z zasiłków lub pensji współmałżonka. Konsekwencje ekonomiczne niesie potrzeba zapewnienia całodobowej opieki pielęgniarskiej.

W określaniu, co jest lub nie jest chorobą przewlekłą, bierze się zazwyczaj pod uwagę 3 cechy: czas trwania schorzenia, jego przebieg oraz skutki medyczne. Przewlekłe choroby charakteryzują się długim czasem trwania i zazwyczaj powolnym, postępującym przebiegiem o złym rokowaniu. Zwykle trwają dłużej niż 2–3 miesiące, a zachodzące zmiany są na ogół nieodwracalne. Pacjent potrzebuje stałej obserwacji specjalisty, a większość chorych wymaga pobytu w szpitalu przez co najmniej miesiąc w roku. Mimo to leczenie nie przynosi zwykle istotnych efektów. Część chorób przewlekłych przebiega w formie okresów „ciszy”, kiedy objawy nie są nasilone, i „nawrotów”, nazywanych zaostrzeniami lub rzutami choroby. Bywa i tak, że choroba, mimo zaburzeń funkcjonowania fizycznego lub psychicznego, umożliwia jednak stosunkowo normalny tryb życia.

Zgodnie ze stanowiskiem Światowej Organizacji Zdrowia za przewlekłą chorobę uznaje się każde zaburzenie, które ma co najmniej jedną z następujących cech:

• odchylenie od normy jest trwałe,

• pozostawia trwałe inwalidztwo,

• powodowane jest trwałymi zmianami patologicznymi,

• wymaga specjalistycznego postępowania rehabilitacyjnego,

• według wszelkich przewidywań wymagać będzie w przyszłości długotrwałego nadzoru czy opieki lub już takiego potrzebuje.

Ograniczenie skutków chorób przewlekłych można uzyskać przez propagowanie zasad profilaktyki, zwiększenie informacji o tych schorzeniach oraz wsparcie udzielane rodzinom podejmującym wysiłek opieki nad przewlekle chorym. Wiele z najbardziej upośledzających funkcjonowanie chorób związane jest z czynnikami ryzyka. Głównymi czynnikami sprzyjającymi rozwojowi chorób przewlekłych są: brak aktywności fizycznej, niezdrowa dieta oraz palenie tytoniu i nadużywanie alkoholu. Ma to szczególne znaczenie dla rozwoju chorób serca i naczyń, udarów mózgu (powszechnie, choć nieprawidłowo nazywanych wylewami), nowotworów, otyłości, cukrzycy czy przewlekłych schorzeń układu oddechowego. Ważny wpływ ma rosnące spożycie tłuszczu i soli oraz wzrost liczby osób palących tytoń. Palenie tytoniu jest powodem zgonu co najmniej 5 milionów ludzi rocznie. W wielu, zwłaszcza rozwijających się krajach, stanowi to jeden z podstawowych problemów zdrowotnych. Istotne znaczenie ma też fakt rosnącej liczby osób otyłych, jest to konsekwencja złych nawyków żywieniowych ze zmniejszeniem aktywności fizycznej, spędzanie większości czasu w samochodzie, przy biurku czy przed telewizorem. Według niektórych danych na świecie żyje miliard ludzi z nadwagą lub otyłością, a ich liczba może zwiększyć się do roku 2015 o kolejne pół miliarda. W Polsce zgony z powodu nowotworów i chorób układu krążenia należą do najliczniejszych w Europie, głównie z powodu złego stanu profilaktyki i badań przesiewowych oraz rozpowszechnienia nałogu palenia. Podkreślić trzeba, że w wielu krajach niezależnie od rosnącej liczby osób starszych, wzrost liczby chorych przewlekle ma związek z większym narażeniem na wymienione czynniki ryzyka. Ich eliminacja pozwoliłaby prawdopodobnie na zmniejszenie o 80% zachorowań na choroby serca, udary mózgu i cukrzycę typu 2 oraz o 40% zachorowań na choroby nowotworowe.

Lista przewlekłych chorób jest długa – od chorób płuc, nerek, niedokrwistości czy skóry, różne są ich rodzaje i typy. W 2007 roku ukazało się Rozporządzenie Ministra Zdrowia (Dziennik Ustaw z dn. 23.02.2007 r. nr 31 poz. 203), w którym uwzględnia się wykaz chorób przewlekłych oraz wykaz leków i wyrobów medycznych, które ze względu na te choroby są przepisywane bezpłatnie, za opłatą ryczałtową lub za częściową odpłatnością.

Choroby przewlekłe na podstawie Rozporządzenia MZ[1]

■ Nowotwory złośliwe

■ Schizofrenia

■ Choroby psychiczne, upośledzenia umysłowe

■ Choroba Alzheimera

■ Padaczka

■ Choroba i zespół Parkinsona

■ Miastenia (osłabienie mięśniowe)

■ Stwardnienie zanikowe boczne

■ Stwardnienie rozsiane

■ Astma, przewlekłe zespoły oskrzelowo-płucne

■ Cukrzyca

■ Mukowiscydoza

■ Fenyloketonuria

■ Zespoły wrodzonych defektów metabolicznych,

■ Alergie pokarmowe i biegunki przewlekłe;

■ Akromegalia

■ Moczówka prosta

■ Gruźlica i inne mykobakteriozy

■ Osteoporoza

■ Niedoczynność tarczycy

■ Jaskra

■ Przewlekłe owrzodzenia

■ Neuralgia popółpaśćcowa przewlekła

■ Wieloobjawowy miejscowy zespół bólowy typu I – odruchowa dystrofia współczulna oraz typu II – kauzalgia

■ Niewydolność serca w klasach NYHA III–IV

Do listy tej należałoby dołączyć między innymi krytyczne niedokrwienie kończyn, wrzodziejące zapalenie jelita grubego i chorobę Cohna, rzadką chorobę Wilsona, łuszczycę i pozostałe przewlekłe choroby skóry, choroby reumatyczne oraz wiele innych schorzeń.

Starzenie się społeczeństw przysparza problemów w opiece nad rosnącą liczbą chorych i niesprawnych, a trudności dawno przeniosły się poza sferę opieki medycznej. Pacjenci i ich rodziny najlepiej znają skalę zjawiska. Otoczenie opieką przewlekle chorych wymaga nie tylko pomocy ze strony służb medycznych, ale także społecznych i socjalnych, zwłaszcza gdy choroba przekracza możliwości finansowe czy opiekuńcze najbliższych. Chorzy i ich opiekunowie często nie otrzymują wsparcia wobec mnożących się problemów. Poczucie bezradności przy postępującej chorobie potęgowane jest przez brak wiedzy, domysły, lęk przed trudnościami. Najbardziej obawiamy się tego, co nieznane. Przybliżenie wiedzy na temat podstawowych chorób przewlekłych oraz odpowiedź na pytanie, jak radzić sobie w podstawowych problemach pielęgnacyjnych, pomagają oswoić się z trudną sytuacją i stawić czoła nowym wyzwaniom.

[1] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 9 lutego 2007 r. (Dziennik Ustaw z dnia 23 lutego 2007 r. nr 31 poz. 203) w sprawie wykazu chorób oraz wykazu leków i wyrobów medycznych, które ze względu na te choroby są przepisywane bezpłatnie, za opłatą ryczałtową lub za częściową odpłatnością.

Część I 
Podstawowe informacje o chorobach przewlekłych

pod redakcją Aleksandry Modlińskiej

Rozdział 1

Przewlekłe i postępujące choroby neurologiczne

Wojciech Bogusławski, Joanna Drat-Gzubicka

Wstęp

Do chorób neurologicznych prowadzących do inwalidztwa zalicza się:

• otępienia (choroba Alzheimera, otępienie naczyniopochodne i inne),

• udary mózgu,

• chorobę Parkinsona i inne zaburzenia ruchowe,

• stwardnienie rozsiane.

Wymienione schorzenia występują najczęściej, ale zaledwie rozpoczynają listę chorób neurologicznych, wśród których dominują choroby zwyrodnieniowe, zapalne i uwarunkowane genetycznie oraz urazy czaszkowo-mózgowe.

Chorzy potrzebują nie tylko pomocy, ale i serdeczności. Potrzeby każdego człowieka w przypadku chorych, którzy przez kalectwo są często odizolowani od społeczeństwa stają się szczególne. Łączą się z pragnieniem zrozumienia i wyzwolenia od samotności. Pojawienie się choroby wiąże się z odejściem od spraw zawodowych i zatrzymaniem codziennego dążenia ku określonym celom.

Otępienia

Wojciech Bogusławski, Joanna Drat-Gzubicka

Wstęp

Następstwem postępujących wraz ze starzeniem się zmian w centralnym układzie nerwowym (CUN) mogą być kłopoty z koncentracją, czyli pogorszeniem zdolności skupienia się na kilku rzeczach jednocześnie, oraz kłopoty z pamięcią, szczególnie w odniesieniu do wydarzeń niedawnych. Nie zawsze muszą one świadczyć o chorobie. Tak zwane łagodne zaburzenia poznawcze są raczej cechą starzejącego się umysłu niż stanem chorobowym. Charakteryzują się one zaburzeniami pamięci oraz niektórych funkcji poznawczych, jednakże zaburzenia te są na tyle łagodne, że nie upośledzają codziennego funkcjonowania osoby starszej (na przykład ubierania, przygotowywania i spożywania posiłków, czynności higienicznych), ale mogą wpływać w niewielkim stopniu na wykonywanie bardziej złożonych czynności (między innymi niektórych działań zawodowych). Dość znacząca liczba tych osób jest predysponowana do rozwoju otępienia.

Definicja

Otępienie to choroba mózgu utrudniająca zapamiętywanie, rozumowanie i komunikowanie. Według definicji Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization, WHO) „otępienie jest zespołem spowodowanym chorobą mózgu, zwykle o charakterze przewlekłym lub postępującym, w którym zaburzone są takie funkcje poznawcze, jak: pamięć, myślenie, orientacja, rozumienie, liczenie, zdolność uczenia się, funkcje językowe, zdolność do porównywania, oceniania i dokonywania wyborów. Świadomość nie jest zaburzona. Upośledzeniu funkcji poznawczych towarzyszy zwykle, a czasami je poprzedza, obniżenie kontroli nad reakcjami emocjonalnymi, społecznymi, zachowaniem i motywacją”.

Cechy otępienia wykazuje 10% populacji osób, które ukończyły 65 lat. Odsetek ten zwiększa się z wiekiem. Po ukończeniu 90. roku życia częstość występowania zaburzeń otępiennych zwiększa się prawie do 50%.

Rozpoznanie otępienia opiera się między innymi na takich czynnikach, jak:

• stwierdzenie obniżenia sprawności intelektualnej w zakresie co najmniej dwóch funkcji poznawczych (jw.), w tym pamięci,

• stwierdzenie, że zaburzenia trwają co najmniej 6 miesięcy (wywiad rodzinny),

• stwierdzenie, że zaburzenia poznawcze prowadzą do upośledzenia funkcjonowania w pracy i w życiu codziennym.

Konieczne jest też wykluczenie depresji i psychoz endogennych. Istnieje wiele różnych postaci otępienia, z których najczęstszą jest choroba Alzheimera.

Najważniejszym czynnikiem ryzyka wystąpienia choroby jest niewątpliwie wiek – zachorowalność podwaja się co pięć lat w przedziale pomiędzy 65. a 85. rokiem życia. Inne czynniki to:

• czynniki genetyczne (około 5–10% przypadków),

• płeć żeńska,

• przedwczesna menopauza,

• urazy głowy,

• udary mózgu,

• prawdopodobnie niski poziom wykształcenia,

• brak aktywności fizycznej i intelektualnej.

Powyżej 85. roku życia zaczyna przeważać otępienie naczyniopochodne.

Inne spotykane choroby otępienne to otępienie naczyniowe, czołowo-skroniowe, otępienie z ciałami Lewy’ego, choroba Picka bądź też otępienie mieszane, będące wynikiem kilku schorzeń prowadzących do otępienia u tej samej osoby. Należy pamiętać o potencjalnie odwracalnych przyczynach otępienia, takich jak depresja, guzy mózgu, wodogłowie normotensyjne, zaburzenia metabolicze. Mimo stosunkowo niewielkiego prawdopodobieństwa stwierdzenie ich bądź wykluczenie jest niezwykle ważne ze względu na ich uleczalność! Dopiero po ich wykluczeniu można przypuszczać, że przyczyną stwierdzanego otępienia jest choroba Alzheimera, otępienie naczyniowe lub inne rzadsze schorzenia.

Podstawą rozpoznania otępienia jest badanie kliniczne oraz testy funkcji poznawczych. Wśród różnego rodzaju testów oceniających stan czynności poznawczych, najczęściej stosowane są: krótki test MMSE (Mini Mental State Examination) bądź test rysowania zegara.

Bada się też pacjenta pod kątem ewentualnych zaburzeń neurologicznych. Różnicowanie otępienia typu Alzheimera i – drugiego co do częstości występowania – otępienia naczyniowego jest czynnością złożoną, wymagającą zwrócenia uwagi na obraz chorobowy, początek i przebieg choroby, współistnienie innych schorzeń, na przykład będących konsekwencją miażdżycy, takich jak choroba niedokrwienna serca i inne choroby układu krążenia, współistniejące objawy neurologiczne.

Badania obrazowe – rezonans magnetyczny (MRI), tomografia komputerowa (KT) – oraz badania krwi wykonuje się przede wszystkim w celu wykluczenia innych chorób.

Objawy

Objawy otępienia mogą być różne w zależności od rodzaju choroby i od jej zaawansowania. Najczęściej występujące symptomy to:

• osłabienie pamięci (chory bardzo dobrze pamięta wydarzenia z dzieciństwa, ale zawodzi pamięć krótkotrwała – na przykład nie pamięta, co jadł na obiad),

• zaburzenia orientacji,

• trudności z wykonywaniem znanych czynności,

• trudności z wymową i rozumieniem innych osób,

• trudności w planowaniu,

• zaburzenia koncentracji.

W późniejszym etapie choroby występują trudności z rozpoznawaniem znajomych, rodziny, a nawet siebie (mówienie do lustra). Chory wymaga wówczas pomocy we wszystkich codziennych czynnościach. Nie może sam wychodzić z domu, gdyż grozi mu zgubienie się, również w miejscach znanych od wielu lat. W następnym etapie chory jest całkowicie niesamodzielny i uzależniony od pomocy innych osób, występuje również nietrzymanie moczu i stolca.

Choroba Alzheimera jest chorobą nieuleczalną przebiegającą w trzech stadiach objawów klinicznych:

■ Pierwszy etap. Charakteryzuje obniżenie sprawności pamięci, przede wszystkim krótkoterminowej. Z tym wiąże się dezorientacja, najpierw w czasie, a potem w otoczeniu. Trudności w orientacji w terenie (agnozja topograficzna) są wczesną cechą choroby, wynikającą z zaburzeń orientacji wzrokowo-przestrzennej. Inne zmiany polegają na gorszym pojmowaniu sytuacji nowych i złożonych. Chory może być zdolny do wykonywania bez zaburzeń swoich starych, zwyczajowych zadań. W tym okresie występuje zubożenie słownika i mowy. Ujawniają się zaburzenia pamięci o świeżych zdarzeniach z własnego życia i otaczającego świata. Zdolność do samodzielnego podróżowania jest ograniczona. Utrzymuje się orientacja co do własnej osoby i osób najbliższych. Pogarszająca się sprawność umysłowa sprzyja depresji, w tym okresie chorzy mają poczucie choroby i skarżą się na problemy z pamięcią. Pierwszy etap trwa średnio 2–4 lata.

■ Drugi etap. Nasilają się objawy pierwszego etapu. Wykształca się w pełni zespół AAAA, czyli amnezji (zaburzeń pamięci), afazji (zaburzeń mowy), agnozji (zaburzeń poznawczych) i apraksji (zaburzeń w wykonywaniu czynności złożonych, na przykład ubieranie się czy sznurowanie butów), który jest uważany za podstawowy dla rozwiniętego otępienia typu Alzheimera. Pogłębia się dezorientacja co do czasu i otoczenia. Występuje upośledzenie pamięci trwałej i odroczonej (wydarzeń dawnych). Pamięciowa luka obejmuje coraz większy obszar przeszłości chorego. Chory nie rozpoznaje osób, przedmiotów, nie potrafi się ubrać i wykonać prostych czynności dnia codziennego, w wyniku czego jest coraz bardziej uzależniony od otoczenia. W tym etapie dobrze wykształcony chory może mieć problemy z liczeniem (na przykład od 10 wstecz). Mogą pojawić się objawy parkinsonizmu, charakteryzujące się zwiększonym napięciem mięśniowym, amimią i drżeniem zamiarowym. Występują częste stany niepokoju z nocnym błądzeniem i wędrowaniem, a także nietrzymanie moczu i stolca. W końcowym okresie tego etapu pojawia się objaw lustra (chory nie rozpoznaje siebie w odbiciu lustrzanym) i dezorientacja co do własnej osoby. Może także pojawić się padaczka. Drugi etap trwa średnio 2–5 lat.

■ Trzeci etap. Zwykle trwa krótko Charakteryzuje go całkowita dezorientacja pamięci i intelektu oraz funkcji behawioralnych i motorycznych. Chory przestaje mówić. Aktywność poznawcza zanika całkowicie, pozostają tylko funkcje wegetatywne. Chorzy zanieczyszczają się moczem i kałem, wymagają ciągłej opieki (mogą pojawić się odleżyny). Ich stan fizyczny szybko się załamuje, pojawiają się przykurcze. Zgon następuje średnio po roku z powodu zapalenia płuc lub innych stanów zapalnych.

Leczenie i zalecenia dla opiekunów

Leczenie farmakologiczne otępienia polega na łagodzeniu objawów i spowalnianiu ich postępu. Nie ma możliwości odwrócenia przebiegu choroby i wyleczenia chorego.

W chorobie Alzheimera zniszczeniu ulega głównie tak zwany układ cholinergiczny, to znaczy ta część sieci nerwowej, w której przekazicielem bodźców na synapsach (połączeniach) jest acetylocholina. Lekami stosowanymi w celu spowolnienia przebiegu choroby Alzheimera są środki hamujące rozkład acetylocholiny, takie jak donepezil, riwastygmina, galantamina. Inne leki to memantyna (antagonista receptorów NMDA) oraz – szczególnie w okresach pobudzenia chorych – neuroleptyki (Haloperidol, Promazin).

Kontakt z lekarzem

Osoba opiekująca się chorym z otępieniem musi dbać o regularne podawanie leków oraz kontrole lekarskie. Należy zgłaszać lekarzowi wszystkie niepokojące objawy, na przykład bezsenność, odwrócenie rytmu snu i czuwania, objawy wytwórcze (urojenia, omamy – częste w zaawansowanej chorobie), zaburzenia zachowania, takie jak agresja, molestowanie.

Kiedy chory przestanie się poruszać samodzielnie i choroba zmusi go do pozostania w łóżku, należy powiadomić lekarza POZ, który może zaproponować wizyty pielęgniarki środowiskowej lub w cięższych przypadkach wydać skierowanie do jednostki prowadzącej pielęgniarską opiekę długoterminową w domu chorego. Lekarz rodzinny powinien również wypełnić druk na zaopatrzenie chorego w pieluchomajtki. Druk ten należy zanieść lub wysłać do najbliższej centrali NFZ. W sytuacji, gdy rodzina nie jest w stanie zapewnić leżącemu choremu należnej opieki, lekarz rodzinny może skierować chorego do Zakładu Opiekuńczo-Leczniczego.

Komunikacja

Komunikacja z chorym często jest utrudniona. Należy zwracać się do podopiecznego w prosty sposób, krótkimi zdaniami. Trzeba skupiać się na jednym poleceniu, nie wolno poruszać kilku tematów w jednym czasie. Należy zachować cierpliwość; chora osoba może co kilka minut zadawać to samo pytanie. Jeżeli osoba bliska nie chce wykonywać pewnych czynności, lepiej formułować prośbę jako twierdzenie niż pytanie, na przykład zamiast spytać: czy chcesz wyjść na spacer, lepiej powiedzieć: czas na spacer, załóż buty. Zdarza się, że chory myli przeszłość z teraźniejszością. W takiej sytuacji nie warto za wszelką cenę prostować błędnych wypowiedzi. Warto natomiast szybko odwrócić uwagę i zająć podopiecznego czymś innym.

Istotne, chociaż często bardzo trudne, jest uznanie uczuć chorego – wczucie się w świat jego przeżyć, budowanie zaufania i wiary w siebie (tak zwana walidacja).

Z pacjentami otępiałymi wykorzystuje się zasady zintegrowanej pracy grupowej. Godnymi polecenia są przeróżne formy terapii grupowej, takie jak terapia zajęciowa, malarstwo i plastyka terapeutyczna, muzykoterapia i śpiew czy najczęściej stosowana terapia ruchowa. Dąży się do tworzenia grup oddziałowych (zebrania społeczności), zachęca chorych do udziału w treningach orientacji w realności.

Aktywność fizyczna

Dla chorego bardzo ważna jest aktywność fizyczna. Regularne ćwiczenia i spacery korzystnie wpływają na przebieg otępienia. W domu lub podczas terapii zajęciowej choremu należy wyznaczać zadania, krzyżówki, szydełkowanie, liczenie – oczywiście odpowiednio do możliwości.

Bezpieczeństwo

Chorej osobie należy zapewnić bezpieczeństwo: nie może prowadzić samochodu, powinna zawsze mieć przy sobie dokumenty (pomocne w razie zgubienia), urządzenia elektryczne i inne niebezpieczne przedmioty należy usunąć z otoczenia chorego lub odpowiednio zabezpieczyć.

Dieta

Chory może spożywać wszystkie potrawy, tak jak człowiek zdrowy. Należy jednak pamiętać, że większość osób z zaburzeniami pamięci to osoby w starszym wieku, dlatego ich dieta powinna być lekkostrawna, a ograniczenia mogą wynikać z chorób współistniejących. Ponadto dieta powinna być bogata w błonnik, aby zapewnić regularne wypróżnienia. Posiłki warto podawać w takiej formie, aby chory mógł je samodzielnie spożyć (kanapki czy pokrojone mięso). Należy ograniczyć używki, między innymi kawę. U chorych z otępieniem kawa może działać paradoksalnie i nasennie w dzień, pobudzać zaś wieczorem.

Decyzje prawne i finansowe

Opiekun musi zdawać sobie sprawę z faktu, że nadejdzie taka chwila, kiedy osoba bliska nie będzie mogła podejmować decyzji prawnych i finansowych. Sprawy te załatwić należy w odpowiednim momencie. Można zwrócić się o pomoc do pracownika opieki społecznej.

Opiekunie! Zadbaj o siebie

Nikt nie może opiekować się dobrze drugą osobą, jeśli nie zajmuje się dobrze sobą. Warto znaleźć czas dla siebie, aby się odstresować. Wygospodarowanie takiego czasu często jest trudne, dlatego nakłoń rodzinę i przyjaciół do pomocy. Porozmawiaj też z innymi opiekunami, nie będziesz wtedy czuł się samotny. Jeżeli opieka nad bliskim jest zbyt przytłaczająca, przez dłuższy czas towarzyszy Ci niechęć, zmęczenie, frustracja – skonsultuj się z lekarzem.

Karta zasad w opiece nad osobami z chorobą Alzheimera i ich opiekunami, ogłoszona przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Alzheimerowskie (Alzheimer’s Disease International, ADI), stwierdza, że:

1. Choroba Alzheimera oraz pokrewne choroby otępienne są schorzeniami postępującymi i degeneracyjnymi. Mają ogromny wpływ na osoby nimi dotknięte, jak również na ich rodziny.

2. Cierpiący z powodu chorób otępiennych są nadal ludźmi wartościowymi, posiadającymi własną godność i zasługującymi na tyle samo szacunku, co inni ludzie.

3. Osoby cierpiące z powodu otępienia potrzebują bezpiecznego środowiska do życia oraz ochrony przed wykorzystaniem i przemocą.

4. Odpowiednia opieka nad tymi osobami wymaga dostępu do usług medycznych i socjalnych. Każda osoba, u której podejrzewa się chorobę otępienną, wymaga oceny medycznej, a osoby, u których stwierdzono chorobę, potrzebują stałej opieki i leczenia.

5. Osoby cierpiące z powodu otępienia powinny uczestniczyć, jeśli jest to możliwe, w decyzjach mających wpływ na ich życie codzienne i przyszłą opiekę.

6. Potrzeby opiekunów rodzinnych osób z otępieniem powinny być oceniane i stale zaspokajane.

7. Należy zapewnić odpowiednie środki dla wspierania osób z chorobami otępiennymi oraz ich opiekunów przez cały okres choroby.

8. Wszyscy ludzie, którzy angażują się w opiekę nad osobami dotkniętymi chorobą Alzheimera i innymi chorobami otępiennymi, potrzebują informacji, wiedzy i możliwości kształcenia w dziedzinie skutków choroby i sposobów opieki.

Rady dla opiekunów według Małopolskiej Fundacji Pomocy Ludziom Dotkniętym Chorobą Alzheimera

Stosunek opiekuna do chorego

■ Jak długo to możliwe, nie wyręczaj chorego w codziennych czynnościach i nie ograniczaj możliwości samodzielnego ich wykonywania. Bardzo ważne dla powstrzymania szybkiego postępu choroby jest zaniechanie wyręczania na rzecz asystowania w codziennych czynnościach. Nawet jeśli działania te wymagają więcej czasu i energii, sprzyjają utrzymaniu tych umiejętności, które jeszcze posiada osoba dotknięta chorobą.

■ Nie bagatelizuj objawów, nie rezygnuj ze wsparcia farmakologicznego, nawet jeśli nie widzisz zwiększenia ogólnej sprawności chorego. Istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo, że leki wydłużą poszczególne etapy choroby, a tym samym utrzymają na określonym poziomie względny stan chorego.

■ Nie próbuj przekonywać chorego, namawiać, tłumaczyć lub perswadować. Trudno jest pogodzić się z faktem, że wszelkie próby logicznego argumentowania nie przyniosą rezultatów, jest to jednak efekt choroby (przede wszystkim utraty pamięci świeżej, czyli trudności w zapamiętaniu nowych informacji), a nie zła wola chorego. Osoba chora często zapewnia, że podejmie się określonej czynności lub że zaniecha innej. Nie jest w stanie dotrzymać słowa, ponieważ choroba upośledza zarówno pamięć, jak i wolę. Z tego powodu stawianie zbyt wysokich wymagań nie ma sensu, wręcz może powodować tylko gniew i frustrację osoby chorej.

Pamiętaj!

Osoba chora w dalszym ciągu pozostaje człowiekiem, któremu należy się szacunek i poszanowanie godności i wolności osobistej.

Relacje z otoczeniem, rodziną i przyjaciółmi

■ Nie deleguj do opieki nad chorym jednej osoby w rodzinie (na przykład siebie). Przyjęcie na siebie całego ciężaru opieki zwalnia z odpowiedzialności pozostałych członków rodziny. Osoby pozostające z boku posiadają mylne przekonanie, że opiekun daje sobie radę. Ten sposób tłumaczenia sytuacji jest podtrzymywany przez brak zwracania się o pomoc przez obarczonego ponad miarę opiekuna. Najczęściej przed prośbą o pomoc powstrzymuje go przekonanie o własnej mocy lub tłumaczenie, że inni mają swoje życie i swoje problemy. Zdarza się, że gwałtowna reakcja emocjonalna samotnego opiekuna przychodzi zbyt późno i spotyka się z niezrozumieniem reszty rodziny. Dlatego ważne jest, aby w opiekę nad chorym zaangażowani byli wszyscy członkowie rodziny, którzy potencjalnie są w stanie takiej pomocy udzielić. Rozłożenie ciężaru pielęgnacji i opieki powoduje, że łatwiej jest go unieść.

■ Dbaj o relacje pozarodzinne. Utrzymywanie dotychczasowych relacji pozarodzinnych jest bardzo istotne. Wsparcie ze strony przyjaciół czy znajomych może się okazać kluczowe w określonym momencie. Dlatego nie należy zrywać dotychczasowych więzi, choć zdarza się, że bliscy odsuwają się z własnej woli, często powodowani strachem lub niewiedzą. Przeciwdziałać temu może opanowanie wstydu przed chorobą i informowanie otoczenia o specyfice choroby. Pomocy należy szukać wszędzie, gdzie jest to możliwe. Oprócz oferty Miejskiego lub Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, różnego rodzaju fundacji, Środowiskowych Domów Samopomocy, nierzadko nieocenione okazuje się wsparcie osób, które mogą i potrafią wyręczyć opiekuna, chociażby kilka godzin tygodniowo.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Udar mózgu

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Definicja

Dostępne w wersji pełnej

Przyczyny

Dostępne w wersji pełnej

Objawy

Dostępne w wersji pełnej

Leczenie i zalecenia dla opiekunów

Dostępne w wersji pełnej

Choroba Parkinsona i inne zaburzenia ruchowe

Definicja

Dostępne w wersji pełnej

Objawy

Dostępne w wersji pełnej

Leczenie i zalecenia dla opiekunów

Dostępne w wersji pełnej

Stwardnienie rozsiane

Definicja

Dostępne w wersji pełnej

Objawy

Dostępne w wersji pełnej

Leczenie i zalecenia dla opiekunów

Dostępne w wersji pełnej

Zalecana literatura

Dostępne w wersji pełnej

Pomocne strony internetowe

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 2

Choroba nowotworowa

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Definicja

Dostępne w wersji pełnej

Powstawanie komórki nowotworowej

Dostępne w wersji pełnej

Formy terapii onkologicznej – informacje ogólne

Dostępne w wersji pełnej

Informacje szczegółowe dla pacjentów i opiekunów

Dostępne w wersji pełnej

Kliniczne okresy choroby nowotworowej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne formy opieki nad chorym w stanie terminalnym

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia/zalecana literatura

Dostępne w wersji pełnej

Pomocne strony internetowe

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 3

Cukrzyca i jej odległe następstwa

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Definicja

Dostępne w wersji pełnej

Rozpoznanie cukrzycy

Dostępne w wersji pełnej

Leczenie cukrzycy i zalecenia dla pacjentów i opiekunów

Dostępne w wersji pełnej

Zalecana literatura

Dostępne w wersji pełnej

Pomocne strony internetowe

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 4

Zaawansowana przewlekła obturacyjna choroba płuc

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Definicja

Dostępne w wersji pełnej

Objawy

Dostępne w wersji pełnej

Leczenie i zalecenia dla opiekunów

Dostępne w wersji pełnej

Zalecana literatura

Dostępne w wersji pełnej

Pomocne strony internetowe

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 5

Niewydolność serca

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Funkcja serca i podział niewydolności serca

Dostępne w wersji pełnej

Objawy

Dostępne w wersji pełnej

Leczenie niewydolności serca – zalecenia dla chorego i opiekunów

Dostępne w wersji pełnej

Leki stosowane w leczeniu niewydolności serca

Dostępne w wersji pełnej

Samoopieka

Dostępne w wersji pełnej

Zalecana literatura

Dostępne w wersji pełnej

Pomocne strony internetowe

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 6

Przewlekła choroba nerek

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Czynność nerek i objawy jej utraty

Dostępne w wersji pełnej

Leczenie i zalecenia dla opiekunów

Dostępne w wersji pełnej

Zalecana literatura

Dostępne w wersji pełnej

Pomocne strony internetowe

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 7

Niesprawność i zagrożenie upadkami w podeszłym wieku

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Niesprawność ruchowa i jej uwarunkowania

Zalecenia dla opiekunów

Dostępne w wersji pełnej

Upadki w podeszłym wieku

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Definicja

Dostępne w wersji pełnej

Następstwa upadków

Dostępne w wersji pełnej

Czynniki ryzyka i przyczyny upadków

Dostępne w wersji pełnej

Zalecenia dla opiekuna

Dostępne w wersji pełnej

Zaburzenia chodu

Zalecenia dla opiekuna

Dostępne w wersji pełnej

Zalecana literatura

Dostępne w wersji pełnej

Pomocne strony internetowe

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 8

Nietrzymanie moczu – inkontynencja

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Czynniki ryzyka

Dostępne w wersji pełnej

Układ moczowy i jego działanie

Dostępne w wersji pełnej

Rodzaje nietrzymania moczu/kału – inkontynencji

Dostępne w wersji pełnej

Stopnie nietrzymania moczu

Dostępne w wersji pełnej

Diagnozowanie

Dostępne w wersji pełnej

Leczenie

Dostępne w wersji pełnej

Dobór odpowiedniego zabezpieczenia

Dostępne w wersji pełnej

Refundacja środków pomocniczych

Dostępne w wersji pełnej

Porady praktyczne

Dostępne w wersji pełnej

Część II
Podstawowe informacje na temat stosowania leków

Rozdział 9

Stosowanie leków

Podstawowe pojęcia

Dostępne w wersji pełnej

Ile nazw ma lek?

Dostępne w wersji pełnej

Co znajduje się na opakowaniu leku?

Dostępne w wersji pełnej

Co zawiera ulotka dotycząca leku?

Dostępne w wersji pełnej

Postacie leków

Dostępne w wersji pełnej

Działanie leku

Dostępne w wersji pełnej

Losy leku w organizmie

Dostępne w wersji pełnej

Działania niepożądane. Najważniejsze przykłady w przypadku różnych grup leków

Dostępne w wersji pełnej

Prawidłowe przyjmowanie leków

Dostępne w wersji pełnej

Interakcje leków

Dostępne w wersji pełnej

Recepta

Dostępne w wersji pełnej

Część III
Pielęgnacja osób przewlekle chorych

Rozdział 10

Pielęgnacja przewlekle i ciężko chorego w łóżku

Pielęgnacja jamy ustnej oraz zębów i/lub protez zębowych

Dostępne w wersji pełnej

Toaleta ciężko chorego w łóżku

Dostępne w wersji pełnej

Pielęgnacja dłoni i stóp, czyszczenie i pielęgnowanie paznokci

Dostępne w wersji pełnej

Golenie twarzy

Dostępne w wersji pełnej

Pielęgnacja włosów i skóry głowy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 11

Pomiar podstawowych funkcji życiowych chorego

Pomiar tętna

Dostępne w wersji pełnej

Pomiar ciśnienia tętniczego krwi ciśnieniomierzem automatycznym

Dostępne w wersji pełnej

Pomiar temperatury ciała

Dostępne w wersji pełnej

Pomiar liczby oddechów

Dostępne w wersji pełnej

Pomiar stężenia glukozy w krwi włośniczkowej
(opracowano na podstawie zaleceń Polskiej Federacji Edukacji w Diabetologii)

Dostępne w wersji pełnej

Pomiar masy ciała i wzrostu

Dostępne w wersji pełnej

Ocena bilansu płynów

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 12

Pielęgnowanie chorego z ranami przewlekłymi

Odleżyny

Dostępne w wersji pełnej

Owrzodzenia nowotworowe

Dostępne w wersji pełnej

Owrzodzenia podudzi

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 13

Pielęgnowanie chorego ze stomią

Kolostomia

Dostępne w wersji pełnej

Ileostomia

Dostępne w wersji pełnej

Urostomia (przetoka moczowo-skórna)

Dostępne w wersji pełnej

Gastrostomia

Dostępne w wersji pełnej

Jejunostomia

Dostępne w wersji pełnej

Żywienie przez stomie odżywcze

Dostępne w wersji pełnej

Diety stosowane w żywieniu dojelitowym (enteralnym)

Dostępne w wersji pełnej

Tracheostomia

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 14

Pielęgnowanie osoby umierającej

Okresy zaawansowanego stadium choroby

Dostępne w wersji pełnej

Punkt bez powrotu

Dostępne w wersji pełnej

Objawy zbliżającej się śmierci – rozpoznanie procesu umierania

Dostępne w wersji pełnej

Rodzaje śmierci i przyczyny zgonu

Dostępne w wersji pełnej

Model przygotowywania się do umierania zaproponowany przez Kübler-Ross

Dostępne w wersji pełnej

Jak towarzyszyć umierającemu?

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia/zalecana literatura

Dostępne w wersji pełnej

Pomocne strony internetowe

Dostępne w wersji pełnej

Część IV
Rehabilitacja

Rozdział 15

Aktywność osób przewlekle chorych

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 16

Opieka nad osobą chorą na przewlekłe postępujące choroby neurologiczne

Zagadnienia ogólne

Dostępne w wersji pełnej

Zalecenia szczegółowe

Dostępne w wersji pełnej

Dostosowanie przestrzeni życiowej

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 17

Fizjoterapia w zespole otępiennym

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Niefarmakologiczne działania terapeutyczne

Dostępne w wersji pełnej

Terapia zajęciowa

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 18

Rehabilitacja chorych onkologicznych

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Rehabilitacja w leczeniu paliatywnym

Dostępne w wersji pełnej

Obrzęk limfatyczny

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 19

Wysiłek fizyczny u chorych z cukrzycą

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Rehabilitacja chorego na cukrzycę w praktyce

Dostępne w wersji pełnej

Wysiłek fizyczny w przypadku powikłań cukrzycy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 20

Rehabilitacja w zaawansowanej postaci przewlekłej obturacyjnej choroby płuc

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Ćwiczenia dla chorych z przewlekłą obturacyjną chorobą płuc

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 21

Aktywność fizyczna u pacjentów z niewydolnością serca

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Edukacja

Dostępne w wersji pełnej

Problemy rehabilitacyjne u chorych z niewydolnością serca

Dostępne w wersji pełnej

Ćwiczenia fizyczne

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 22

Ćwiczenia usprawniające u osób w podeszłym wieku

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Starzenie się a możliwości ruchowe osoby w podeszłym wieku

Dostępne w wersji pełnej

Ćwiczenia zapobiegające zmianom w układzie mięśniowo-szkieletowym

Dostępne w wersji pełnej

Komplikacje towarzyszące starzeniui sposoby zapobiegania

Dostępne w wersji pełnej

Edukacja i prewencja

Dostępne w wersji pełnej

Podsumowanie

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia/zalecana literatura

Dostępne w wersji pełnej

Pomocne strony internetowe

Dostępne w wersji pełnej

Część V
Leczenie żywieniowe

Rozdział 23

Niedożywienie w chorobach przewlekłych: przyczyny, objawy, konsekwencje

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Przyczyny niedożywienia

Dostępne w wersji pełnej

Objawy niedożywienia

Dostępne w wersji pełnej

Konsekwencje niedożywienia

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 24

Możliwości leczenia żywieniowego

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Zapobieganie niedożywieniu

Dostępne w wersji pełnej

Zalecana literatura

Dostępne w wersji pełnej

Pomocne strony internetowe

Dostępne w wersji pełnej

Część VI
Pozamedyczne aspekty opieki nad przewlekle chorym

Rozdział 25

Holistyczny charakter opieki nad przewlekle i terminalnie chorymi

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Opieka rodzinna

Dostępne w wersji pełnej

Wsparcie w opiece paliatywnej i hospicyjnej

Dostępne w wersji pełnej

Wolontariat hospicyjny

Dostępne w wersji pełnej

Pomoc społeczna i praca socjalna

Dostępne w wersji pełnej

Podsumowanie

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia/zalecana literatura

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 26

Trudne sytuacje psychologiczne

Rodzina dorosłego pacjenta w sytuacji rozpoznania i trwania choroby przewlekłej

Dostępne w wersji pełnej

Zmiany w funkcjonowaniu rodziny

Dostępne w wersji pełnej

Reakcje psychologiczne wywołane chorobą członka rodziny

Dostępne w wersji pełnej

Ograniczenia w realizowaniu opieki nad chorym

Dostępne w wersji pełnej

Porozumiewanie się i jego zakłócenia między rodziną i chorym, rodziną i przyjaciółmi oraz znajomymi

Dostępne w wersji pełnej

Zalecana literatura

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej

Pomocne strony internetowe

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 27

Społeczne potrzeby i pomoc socjalna przewlekle chorym i ich rodzinom

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Choroba, jej wpływ na życie osobiste i rodzinne oraz główne formy społecznego wsparcia i pracy socjalnej na rzecz chorego i rodziny

Dostępne w wersji pełnej

Przykłady możliwości wsparcia socjalnego dla chorego pod opieką paliatywno-hospicyjną

Dostępne w wersji pełnej

Zakres pomocy społecznej dostępnej dla przewlekle chorego w domu

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia/zalecana literatura

Dostępne w wersji pełnej

Pomocne strony internetowe

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 28

Duchowo-religijna opieka nad przewlekle chorym i jego bliskimi

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Duchowość i religijność – podobieństwa i różnice

Dostępne w wersji pełnej

Chrześcijaństwo wobec choroby i cierpienia

Dostępne w wersji pełnej

Sakramentalny wymiar opieki duchowo-religijnej nad ciężko i przewlekle chorym

Dostępne w wersji pełnej

Podstawy prawne opieki duszpasterskiej w instytucjach służby zdrowia i opieki społecznej

Dostępne w wersji pełnej

Praktyczne aspekty opieki nad chorymi ze strony duszpasterzy parafialnych

Dostępne w wersji pełnej

Opieka duchowo-religijna jako wspólne zadanie dla duszpasterzy, wspólnoty parafialnej i rodziny

Dostępne w wersji pełnej

Podsumowanie – potrzeba współpracy w opiece duchowo-religijnej dla dobra chorego

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia/zalecana literatura

Dostępne w wersji pełnej

Zakończenie

Dostępne w wersji pełnej

Fundacja Lubię Pomagać

Dostępne w wersji pełnej